U zelenom pejzažu nedaleko od Tršića, Tronoša više od sedam vijekova čuva tragove duhovnog, kulturnog i prosvjetiteljskog života srpskog naroda.
Kada se od Vukovog Tršića krene prema manastiru Tronoši, put vodi kroz predjele Jadra, prema selu Korenita.
Tu, na obroncima Tronoške planine, mjestu gdje se spajaju svejž vazduh i planinski potoci, nalazi se jedna od najznačajnijih nemanjićkih svetinja ovog kraja, hram koji plijeni svojom arhitetkturnom ljepotom i neprocjenjivom ulogom našeg naroda - manastir posvećen Vavedenju Presvete Bogorodice.
Tronoša je dio šireg duhovnog prostora koji je u vrijeme kralja Dragutina Nemanjića povezivao krajeve sa obje strane Drine. Dragutin je podizao svetinje u ovom prostoru – Raču kod Bajine Bašte, a u današnjoj Republici Srpskoj Papraću, Tavnu, Lovnicu i Ozren. Pred kraj života započeo je i gradnju Tronoše.
Kralj Dragutin umro je 1316. godine, a godinu dana kasnije manastir je dovršila njegova supruga, kraljica Katalina. Tako je 1317. godine završena jedna od svetinja koja će kroz naredne vijekove postati mnogo više od mjesta molitve.
Triptih Tronoše: Duhovnost, istorija i narodna pismenost
Tronoša nije samo mjesto molitve, ona je istorijski i kulturni spomenik u kojem se prožimaju tri cjeline:
Svetinja sabranja i pismenosti: Upravo među ovim kamenim zidovima Vuk Stefanović Karadžić je napravio prve korake u obrazovanju, prije nego što će postati reformator srpskog jezika i pisma i jedna od najznačajnijih ličnosti srpske kulturne istorije.
Zbog toga Tronoša nije samo mjesto vezano za jednu epohu srpske srednjovjekovne istorije, njena priča nastavlja se i kroz Vukovo djetinjstvo i obrazovanje, dajući manastiru posebno mjesto u istoriji srpske pismenosti.
Arhitektura u zagrljaju prirode: masivni kameni zidovi, vitke linije i bjelina spram gustog zelenila šume manastirske crkve posvećene Vavedenju stvaraju prizor koji odiše dostojanstvom i mirom.
Česma Devet Jugovića: ispred manastirskog kompleksa nalazi se česma Devet Jugovića, uz koju je podignuta kapela. Prema narodnom predanju, česmu su pred odlazak u Kosovsku bitku podigli Jug Bogdan i njegovih devet sinova.
Iz njenih deset cijevi i danas teče izvorska voda, a mjesto je postalo jedan od prepoznatljivih simbola Tronoše. Uz istorijske činjenice o manastiru, upravo ovakva predanja čine dio živog narodnog pamćenja koje se vezuje za ovu svetinju.
Prepisivačka radionica i Tronoški rodoslov
Tronoša je kroz vijekove bila i mjesto gdje se čuvala i prenosila pisana riječ. U manastiru je djelovala značajna prepisivačka radionica, u kojoj su monasi prepisivali knjige i čuvali rukopise, dajući svoj doprinos očuvanju kulturne i duhovne baštine.
Sa Tronošom je povezan i čuveni Tronoški rodoslov, jedan od značajnih spomenika stare srpske istoriografije. Rodoslov je prepisao jeromonah Josif Tronošac 1791. godine, na osnovu starijeg rukopisa.
Sudbina rodoslova ujedno je i dio istorije samog manastira. Tokom Prvog svjetskog rata, austrijske snage su iz Tronoše odnijele dragocjenosti veće vrijednosti a među njima je bio i Tronoški rodoslov.
Uprkos brojnim pokušajima i diplomatskim djelovanjima da se Tronoškoi rodoslov vrati u svoju maticu, originalno djelo se i danas nalazi u Beču, dok je u Srbiji sačuvano više njegovih kopija.
Taj rukopis svjedoči o vremenu u kojem su manastiri bili među najvažnijim mjestima očuvanja knjige, istorijskog pamćenja i pismenosti. U tom smislu, Tronoša je bila mnogo više od bogomolje – bila je jedno od mjesta na kojima se čuvala svijest o sopstvenoj prošlosti.
Svetinja koja je preživjela rušenja
Tronoša je, kao i mnoge srpske svetinje, svoju dugovjekost plaćala stradanjima.
Nakon Kosovske bitke i dolaska Osmanlija, manastir je razoren i ostao u ruševinama.
Obnovljen je 1599. Godine da bi ponovo stradao početkom XIX vijeka, kada su ga Turci zapalili i srušili mu krov. U ruševinama je ostao sve do 1834. godine, kada je, u vrijeme kneza Miloša Obrenovića, ponovo obnovljen.
Freske su radili Mihailo Konstantinović iz Bitolja i Nikola Janković iz Ohrida, a uz hram je tada dograđen i zvonik u baroknom stilu.
Ali Tronoši ni tada nije bilo suđeno da miruje.
Tokom Prvog svjetskog rata u manastiru je bilo smješteno prihvatilište za ranjene srpske vojnike. Mnogi od njih tu su preminuli i sahranjeni u manastirskoj porti, među njima su bili kapetan prve Drinske divizije Dušan Šikonarija i poručnik Žarko Diković.
Zbog pomoći koju je manastir pružao srpskoj vojsci, austrijske snage su ga opljačkale i odnijele dragocjenosti. Stradao je i tadašnji starješina, arhimandrit Tihon Ivančević.
Još jedno stradanje, pa nova obnova
Drugi svjetski rat donio je novo razaranje.
Njemačka kaznena ekspedicija je 12. oktobra 1941. godine došla u Tronošu. Dragocjenosti su odnesene, a ono što je preostalo sakupljeno je u crkvi i zapaljeno. Unutrašnjost hrama je izgorjela, freske su potamnile od čađi, a manastirski konak je zapaljen i porušen.
Svetinja je ponovo ostala u ruševinama.
Nova stranica u njenoj istoriji otvorena je dolaskom oca Antonija Đurđevića za starješinu 1961. godine. Sa svojom bratijom i uz podršku vjernog naroda započeo je obnovu. Do 1964. godine podignut je novi konak i obnovljene druge manastirske zgrade, kao i kapela Svetog velikomučenika Pantelejmona - čuvena česma Devet Jugovića.
Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Beograda radio je na čišćenju i uređenju fresaka, bez dodavanja nove boje, tako da su sačuvane u svom izvornom obliku.
Ono što je kroz vijekove nestajalo u požarima i razaranjima, obnavljano je trudom ljudi koji su se vraćali svojoj svetinji, zato istorija Tronoše nije samo priča o stradanju, već i o njenom neprekidnom obnavljanju.
Ratarske svijeće - tradicija koja traje
I danas, kada su mnoge stranice istorije ostale iza nas, u Tronoši živi običaj koji povezuje prošlost i sadašnjost.
Tronoša je danas poznata i po posebnom narodnom običaju izlivanja velikih ratarskih, odnosno oračkih svijeća.
Uoči Vaskrsa, od čistog pčelinjeg voska izlivaju se dvije velike svijeće, teške oko 50 kilograma i visoke približno metar i po. Na Veliki četvrtak vjernici ih u litiji donose u manastir, gdje se postavljaju ispred ikona Hrista i Presvete Bogorodice. Običaj se vezuje za molitve za zdravlje, dobar rod i zaštitu usjeva.
Svijeće se potom pale tokom bogosluženja, nedjeljom i o velikim praznicima, sve do narednog Vaskrsa, kada ih zamjenjuju nove. U njih se, po tradiciji, dodaje i vosak koji je preostao od prethodnih svijeća, pa svaka nova u sebi nosi i dio onih koje su joj prethodile.
Tako se u Tronoši i danas susreću vjera, pamćenje i život zajednice. Ono što je nekada počinjalo u manastirskoj školi, nastavljalo se u prepisivačkoj radionici i čuvalo kroz burne istorijske vijekove, danas živi i kroz običaje koje novi naraštaji preuzimaju od svojih predaka.
Zato se iz Tronoše ne odlazi samo sa slikom stare svetinje.
Odlazi se sa osjećajem da je riječ o mjestu u kojem istorija nije ostala zatvorena u knjigama. Ona je i dalje prisutna - u tišini manastirskog dvorišta, u vodi sa stare česme, u knjizi koju su nekada prepisivali monasi i u plamenu velikih ratarskih svijeća.
